Willie Spies
Op 20 Mei 1983, omstreeks 16:28 tydens Vrydag-spitsverkeer, het ’n kragtige motorbom deur Kerkstraat in Pretoria-sentraal geskeur. Die teiken was die administratiewe hoofkwartier van die Suid-Afrikaanse Lugmag, gehuisves in die Nedbank-gebou oorkant die Poyntensentrum.
Die ontploffing het 21 mense gedood en 219 beseer.
Onder die dooies was twee operateurs van uMkhonto we Sizwe (MK) wat die toestel geplant het. Die ander 19 slagoffers was gewone Suid-Afrikaners, swart en wit, militêre klerke sowel as burgerlikes, wie se enigste “misdaad” was dat hulle op die verkeerde tyd op die verkeerde plek in die hoofstad was.
Die vrou wat die dag tevore die motor vol plofstof afgelewer het, was nie ’n Suid-Afrikaner nie. Sy was Hélène Pastoors, ’n Belgiese burger gebore in 1942. As toegewyde linkse aktivis het Pastoors haar verdiep in die ANC se gewapende stryd. Sy het wapens gesmokkel, verkenning gedoen en in die ondergrondse netwerk gewerk wat MK-operasies binne Suid-Afrika ondersteun het.
Sy is in 1985 gearresteer, van hoogverraad aangekla en aangehou en is later vrygelaat.
Tog het sy ’n direkte rol gespeel in een van die mees berugte stedelike bomaanvalle van daardie era.
Pastoors het geen geheim gemaak van haar minagting vir Pretoria en die Afrikanerkultuur wat dit verteenwoordig het nie. In ’n onderhoud in 2021 met Litnet het sy erken: “As ek aan die hart van Afrikaner-konserwatisme dink, moet ek erken dat ek Pretoria gehaat het.”
Sy het selfs verklaar dat sy, as sy die simboliese hart van Afrikanerdom wou tref, ’n bom by die Voortrekkermonument sou geplaas het: “As ek die hart van Afrikanerdom wou aanval, sou ek ’n bom, al was dit net ’n klein enetjie, in of om die Voortrekkermonument geplaas het.”
Maar die ANC se Spesiale Operasies-eenheid het die Lugmag-hoofkwartier gekies, en Pastoors het die bevele gevolg. Sy het op 19 Mei 1983 die voertuig vol plofstof van Swaziland af bestuur en by ’n bepaalde plek in Pretoria afgelewer.
Die twee MK-operateurs wat die finale stadium van die aanval uitgevoer het, was Freddie Shongwe en Izekiel Masango. Albei was ervare operateurs.
Shongwe en Masango het die motor naby die teiken geparkeer met die bedoeling om die toestel te laat ontplof wanneer personeel van die werk af kom en by nabygeleë bushaltes saamdrom. Die bom het tien minute te vroeg ontplof en hulle is saam met die 19 ander slagoffers gedood.
Hulle dood was deel van die siniese rekenkunde van die operasie: MK het aanvaar dat sy eie vegters in sulke aanvalle kon omkom.
Die 19 slagoffers was ’n deursnee van die Suid-Afrikaanse samelewing in 1983. Elf was werknemers van die Suid-Afrikaanse Lugmag – klerke en ondersteuningspersoneel wie se daaglikse werk die land se lugverdediging aan die gang gehou het.
Onder hulle was Stefanus Walters, I.J. Henning, Johan de Villiers, Riaan Hendrick Liebenberg, J.J. Ras, A. Nel, W.L. Kirtley, Sharon Desiree Bos, Sharon de la Harpe, Adriana Meyer, Stephen John Page, Joseph Keane Sambo, Pedros Ntemo Khohlwe, Thomo Jonas Mohlahlo, Sekgoetsi Jim Magatsela en twee broers, Lengoi Moses Maimela en Mogale Judas Maimela.
Die ontploffing het geen rasseonderskeid in sy bloedige uitwissing getref nie. Die slagoffers is almal in die slag getref om die eenvoudigste rede: Dit was laatmiddag op ’n Vrydag in die middestad van Pretoria.
Kantoorwerkers het uit geboue gestroom, mense het vir busse gewag, inkopies was op die sypaadjies aan die gang en die strate was vol die normale polsslag van stedelike lewe. Die SALM-hoofkwartier was nie ’n afgeleë militêre basis nie, maar ’n administratiewe spilpunt in Pretoria se sentrale sakegebied.
Die bom was gestel en bestem vir maksimum ontwrigting tydens spitsverkeer van voetgangers en voertuie.
Volgens die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) was die werklikheid van MK se stedelike bomaanvalle dat ver meer burgerlikes as veiligheidsmagpersoneel dood of vermink is. Pastoors het amnestie by die WVK in die vroeë 2000’s aangevra en ontvang.
Sy het nie self by die verhoor vir hierdie voorval verskyn nie; sy het toe in Chili gewoon. In latere besinnings het sy die televisiebeelde van die ontploffing as “’n totale skok” beskryf wat “my nooit verlaat het nie”, tog het sy die operasie as wettige oorlogshandeling beskou en geen direkte verskoning aan die slagoffers of hul families gerig nie.
Geen openbare verklaring, onderhoud of getuienis teken aan dat sy persoonlike berou betuig of versoening met die naasbestaandes van die oorledenes gesoek het nie. Die WVK het amnestie toegestaan op grond van volle openbaarmaking en politieke motief, maar vergifnis was nie deel van haar openbare rekord nie.
Vandag woon Hélène Pastoors nie meer in Suid-Afrika nie. Sy het teruggekeer na haar geboorteland, België, waar sy in ’n klein dorpie in die heuwelagtige, Franssprekende oostelike deel van die land naby Namur in die Wallonië-streek woon. In onderhoude het sy haar omgewing geromantiseer en beweer dat die gebied “twee lentes, twee somers en geen winter” geniet. Selfs oor die weer van haar aftreedorp is sy dus nie betroubaar nie.
Die werklike klimaat vertel ’n ander verhaal. Namur het soos meeste Europese dorpe kort matige somers met gemiddelde temperature van ongeveer 23 tot 24 °C, en koue en klam winters wat dikwels naby of onder vriespunt daal, en reën wat regdeur die jaar versprei is.
Meer as vier dekades ná die Kerkstraat-bom bly die 19 slagoffers ’n stille getuienis van die menslike koste van die gewapende stryd.
Die slagoffers was kinders van Afrika: Afrikaners en Afrikane, klerke, broodwinners van gesinne, verbygangers wie se lewens beëindig is deur ’n motorbom, afgelewer deur ’n Europese linkse aktivis wat die stad en die kultuur wat hulle tuiste genoem het, openlik verag het.
Terwyl Pastoors amnestie gekry het vir haar “daad van oorlog” gaan die vervolging van hoogs bejaarde oudpolisiemanne aan die ander kant van haar oorlog steeds voort.
In 2011 het Jacob Zuma haar vereer met die “Orde van die Metgeselle van OR Tambo (silwer)” vir haar bydrae tot die bevrydingstryd.
Willie Spies is ’n prokureur by Hurter Spies Ing. en die VF Plus se Tshwane- burgemeesterskandidaat vir die komende verkiesing
Lees meer berigte in dié uitgawe van Nuusweek – https://www.pretoriafm.co.za/wp-content/uploads/2026/05/Uitgawe-67-22-28-Mei-2026.pdf
