Daar is ’n stelling wat deesdae al hoe meer gehoor word: 20% van Suid-Afrika se boere produseer 80% van die voedsel. Dit klink indrukwekkend, eenvoudig en statisties oortuigend. Maar juis daarom moet ’n mens vra: Is dit werklik ’n akkurate beskrywing van Suid-Afrikaanse landbou?
Die antwoord is waarskynlik nee.
Die probleem met die 20/80-stelling is dat dit ’n uiters komplekse landboubedryf tot een eenvoudige verhouding reduseer. Dit skep boonop die indruk dat 80% van die boere se bydrae gering of selfs onbelangrik is. Dit is nie hoe voedselproduksie werk nie.
Volgens die jongste volledige Sensus van Kommersiële Landbou van Statistieke Suid-Afrika was daar in 2017 altesaam 40 122 kommersiële boerdery-eenhede in die land. Hulle was nie almal op dieselfde wyse of op dieselfde produkte ingestel nie. Ongeveer 33,9% was hoofsaaklik veeboerderye, 31,1% gemengde boerderye en 21,3% akkerbou-eenhede.
Dit vertel ’n belangrike verhaal: Suid-Afrikaanse landbou is ’n netwerk van produksie, nie ’n enkele groep groot produsente nie.
Wanneer ’n mens deur die land ry, sien jy dit letterlik voor jou. Plaas ná plaas is daar beeste, skape, mielies, sonneblomme, koring, suikerriet, sitrus, sagtevrugte, groente, neute en talle ander produkte. Elke streek het sy eie klimaat, grond, water en spesialisasie. Wat op een plaas geproduseer word, verskil van wat op die volgende plaas geproduseer word, maar saam vorm dit Suid-Afrika se voedselmandjie.
Neem graan as voorbeeld. Stats SA toon dat veldgewasse geografies minder gekonsentreerd is as sommige ander landbouprodukte. Tog is daar belangrike produksiegebiede: die Welkom-distrik in die Vrystaat het byvoorbeeld in 2017 ongeveer 21% van Suid-Afrika se mielies gelewer. Die Oos-Vrystaat het weer bykans ’n kwart van die land se sonneblomsaad gelewer.
Dieselfde beginsel geld vir vee en tuinbou. Een gebied kan ’n groot deel van ’n bepaalde produk lewer, terwyl talle ander produsente elders ander produkte lewer. Om dus bloot ’n persentasie boere teenoor ’n persentasie produksie te plaas, sê min oor die werklike waarde van elke skakel in die voedselstelsel.
Daar is wel ’n belangrike waarheid agter die 20/80-argument: Groter kommersiële ondernemings lewer ’n baie groot deel van die landbou se totale waarde. Stats SA se 2024-landbousyfers toon dat groot ondernemings 65,8% van die totale inkomste van die landbou- en verwante dienstebedryf verteenwoordig het. Maar klein ondernemings het steeds 19,8%, medium ondernemings 8,6% en mikro-ondernemings 5,8% bygedra.
Dit is ’n veel meer genuanseerde prentjie as “20% van die boere produseer 80% van die kos”.
Nog belangriker: Inkomste is nie dieselfde as voedselproduksie nie. ’n Hoëwaarde-uitvoerproduk kan ’n groot inkomste genereer, terwyl ’n ander produsent ’n produk lewer wat ’n kleiner finansiële waarde het, maar tog noodsaaklik vir die plaaslike voedselmandjie is.
Die eintlike vraag is daarom nie watter 20% van die boere 80% van die voedsel produseer nie, maar dit is hoe belangrik elke produsent vir die volhoubaarheid en veerkragtigheid van Suid-Afrika se voedselstelsel is.
Dit is ’n vraag wat ons anders na landbou laat kyk.
Voedselsekerheid beteken nie bloot dat daar vandag genoeg kos in die winkels is nie. Dit beteken dat Suid-Afrika oor die produksievermoë moet beskik om ook môre en oormôre genoeg voedsel te produseer. Dit vereis grond, water, kennis, infrastruktuur, kapitaal, markte en, bowenal, produsente wat bereid en in staat is om te bly boer.
Die kommersiële boer is daarom nie bloot ’n produsent van ’n sekere hoeveelheid voedsel nie. Hy is deel van ’n stelsel wat werk omdat duisende produsente oor die hele land versprei is.
Die mees gepaste argument gaan dus nie oor hoeveel boere 80% van die voedsel produseer nie, maar oor hoeveel van ons boere ons kan verloor voordat Suid-Afrika se voedselstelsel begin kraak.
Want die plaas langs die pad is nie bloot nog ’n plaas nie. Dit is nog ’n produsent, nog ’n werkgewer, nog ’n mark vir insetverskaffers, nog ’n bydrae tot die plaaslike ekonomie en nog ’n skakel in die ketting wat uiteindelik kos op die verbruiker se tafel plaas.
Suid-Afrika se voedselsekerheid is nie die prestasie van 20% van sy boere nie. Dit is die gesamentlike prestasie van ’n hele landbougemeenskap; groot en klein, in elke provinsie, in elke produksiegebied en in elke vertakking van die bedryf.
Dit is die verhaal wat ons behoort te vertel; dit is inderdaad die verhaal wat verseker dat ons kan praat van boer na bord.
Lees meer berigte in dié uitgawe van Nuusweek – https://www.pretoriafm.co.za/wp-content/uploads/2026/08/NUUSWEEK-Uitgawe-80-21-Aug-2026-1.pdf
